Książeczki pod poduszkę 

„Są dwie rzeczy, które na pewno nie sprawiają zawodu : rozkosze ciała i rozkosze literatury.” – twierdzi Sei Shonagon, jedna z niewielu Japonek pisząca o najintymniejszych aspektach egzystencji ludzkiej. Nie sprawia zawodu też Peter Greenaway, scenarzysta i reżyser „Pillow Book”, który w niebezpiecznym wyrafinowaniu ciała i literatury odnajduje się w sposób niezwykły.

   „Pillow books” to książeczki pod poduszkę pisane przez chińskich mistrzów techniki seksualnej. Wyrażały one istotę taoistycznego podejścia do seksu : wiarę, że miłość fizyczna stymuluje przepływ życiodajnej energii Yin/Yang między mężczyzną, a kobietą. To wielość w jedności, przeciwieństwa, które tworzą Całość.

   Taki jest film Greenaway’a : obfituje w sprzeczności, paradoksy kulturowe, różnorodność zastosowanych środków formalnych. W aspekcie całościowym tworzy jednak harmonijną jedność, gdzie wszystkie elementy wpasowują się w 126 – minutową układankę.

   Nagiko Kivochara z wielkim wyczuciem zagrana przez dalekowschodnią aktorkę Vivian Vu jest pomostem łączącym wszelkie, często pozorne antynomie. Od najmłodszych lat była wychowywana w tradycji pisma nierozerwalnie łączącego się z rzeczywistością. W tradycyjnym, japońskim domu, otoczona miłością i wzajemnym szacunkiem uczyła się sztuki kaligrafii, literatury, sztuki słowa. Wraz ze wzrostem znaczenia pisma w życiu Nagiko wzrastała świadomość cielesności we wszystkich jej aspektach.

   Ciało u Greenaway’a łączy sacrum i profanum. Jest wytworne niczym faktura buddyjskiego posagu ; jest wspaniale niczym miecz z ozdobną pochwą ; sprawia, że serce bije szybciej niczym widok chińskiego lustra. Jednak ciało estetyczne, wyrafinowane jest także niebezpieczne – wciąga w często brudną grę.

   Nagiko pisząc po swoich kochankach traktuje skórę ich ciał jak (nie)odpowiednią fakturę dającą (nie)spełnienie. Ciało jest towarem, o czym regularnie przypomina 200¦ ukazujęce się w dolnej części ekranu. Pierrwszy raz przypomina o tym Greenaway, kiedy Nagiko odkrywa tajemnicę wykorzystywanego seksualnie ojca przez wydawcę książek. Fakt ten zresztą zaważy na całym jej życiu. Obok miłości do literatury zaszczepi nienawiść do mężczyzny, od którego zależna była cała jej rodzina.

   Ciało i pieniądz to tylko jeden z aspektów cielesności, to tylko wycinek z ogromu dróg, którymi można kierować się oglądając „Pillow Book”.

   To film dwóch kultur, dwóch odmiennych rzeczywistości, wzajemnie znoszących się i uzupełniających. To Japonia i europejska rzeczywistość wkraczająca bezwarunkowo w azjatyckie widzenie świata. Gdzieś, we wnętrzu człowieka wkrada się niepokój na widok japońskiego sumoki zdejmującego jednostajny, nowoczesny garnitur i z pewnym dostojnym smutkiem ubierającego strój tradycyjny. Zderzenie tradycji z nowoczesnością to także pogrzeb w buddyjskim obrządku na tle drapaczy chmur.

   Problematyka filmu została w bardzo oryginalny sposób podkreślona przez zastosowanie specyficznych formalnych zabiegów, takich jak nagłe cięcia scen i przeniesienie się do kontrastowej rzeczywistości np. zestawienie wytwornego stroju cesarzowej z agresywnością kreacji azjatyckiej modelki na wybiegu.

   Nowatorstwo formy to także dzielenie ekranu na małe klatki obrazu pokazujące  sceny, które według chronologii, nastąpią dopiero w dalszych minutach filmu. Dziełem sztuki jest w „Pillow Book” oświetlenie, które ze spokojem nazwać można osobnym „aktorem” filmu. Jest pełne subtelności, perfekcyjnie podkreśla nastrój chwili, wyłaniając z ciemności znaczące detale. Czerń i biel w połączeniu z kolorowym obrazem odpowiednio akcentują poszczególne sceny. W pamięci pozostaje obraz śpiącego wydawcy. Czarna, sceniczna przestrzeń : na surowej, japońskiej macie tylko podgłówek, obok równo ułożone zori. Wydawca leży w pozycji embrionalnej – człowiek przegrany, król – banita, który stracił tron i królowanie. Z pustej czerni wyłania go światło tworzące na ciele napis „book”, a w prostokącie będącym „ekranem na ekranie” ukazują się slajdy dzisiejszej Japonii z agresywną, współczesną muzyką w tle.

   Wizualne piękno formy zestawione ze smutkiem przekazywanych treści tworzy dziwne, nieokreślone uczucie u odbiorcy. To smakowanie dzieła sztuki, jednak jest to smakowanie niepokojące, w szczegółach kryje się niebezpieczny znak zapytania...

   „Pillow Book” to także muzyka towarzysząca każdej scenie jako harmonijny podkład lub burzące przeciwstawienie. Wszelkie rozbieżności, różnorodności formy i treści znajdują swój finał w stałości. W piękny sposób symbolizuje ten fakt Nagiko, która jako dojrzała kobieta karmi swoje dziecko. Scena ta tworzy także harmonijną całość z początkiem filmu : jednak teraz to już nie ojciec, a sama Nagiko symbolicznie dokonuje rytualnej inicjacji nadania imienia córce. Fascynująca jest też przemiana nietrwałego pisma, ściekającego w deszczu po ciele Nagiko w tauaż : Nagiko – matka zyskuje stabilność także w ten, symboliczny sposób.

   Greenaway jak rzadko kto potrafił mi udowodnić, że kino to coś o wiele więcej niż zwizualizowana opowieść. Maksymalnie wykorzystując właściwości kina elektronicznego traktuje zdobycze techniczne jako środki kształtowania obrazu wychodzące daleko poza konwenans i przyzwyczajenie. Lączy tradycyjne zdjęcia z sekwencjami generowanymi elektronicznie, uzyskując w efekcie złożony przekaz wypełniony obrazami, tekstem, dźwiękami.

   Jednym z zamierzeń Greenaway’a było, jak sądzę, pokazanie właśnie OBRAZU, wizualności, która jest równouprawnionym, jeśli nie dominującym nośnikiem kina. Pozorne zakłócenia stylu, zróżnicowanie napięć i atmosfery kolejnych ujęć, pozbawiona ruchu kamera w połączeniu z pełnymi dynamiki sekwencjami – to wszystko i o wiele więcej sprawia, że Greenaway’owi się udało. Udało się oczarować, zafascynować. Sprawić, że wszelkie konwencje narracyjne już nigdy nie zasmakują tak, jak  mogą smakować poza obszarem magii „Pillow Book”... 

# produkcja : Wielka Brytania/Holandia/Francja/Japonia
# rok produkcji : 1996
# czas projekcji : 126 min.
# dystrybucja : Gutek Flilm
# scenariusz i reżyseria : Peter Greenaway
# aktorzy : Vivian Vu ( Nagiko Kivochara ), Ken Ogata, Yoshi Oida, Hideko Yoshida, Ewan                                               McGregor ( Jerome ), Judy Onagg
# zdjęcia : Sacha Vierny
#specjalne efekty świetlne : Reiner van Brummelen
# produkcja i stylizacja kostiumów japońskich : Emi Wada
# stylizacja : Wilbert van Dorp, Andree Putman
# kaligrafia: Brody Neuenschwander, Yukki Yaura
# produkcja dźwięku : Garth Marschall

Karina Modelewska

Zobacz także:

- wielka droga małego smoka
- lojalność  i obowiązkowość
- jujutsu wczoraj i dziś
- jujutsu - japońska droga